महाराष्ट्रातील पहिले ‘वनांचल विज्ञान केंद्र’ शेलबारीत; आदिवासी युवकांसाठी रोजगाराचे नवे दालन

 विशेष बातमी सहसंपादक अनिल बोराडे 

पिंपळनेर / धुळे:

आदिवासी व वनक्षेत्रांच्या शाश्वत विकासाला गती देण्यासोबतच स्थानिक युवकांना कौशल्याधारित रोजगार उपलब्ध करून देण्यासाठी पिंपळनेर वनविभागांतर्गत शेलबारी येथे महाराष्ट्रातील पहिले प्रायोगिक ‘वनांचल विज्ञान केंद्र’ (VVK) उभारण्यात येत आहे. छत्तीसगढनंतर देशात साकारणारे हे दुसरे आणि महाराष्ट्रातील पहिलेच केंद्र धुळे जिल्ह्यासाठी मोठी उपलब्धी ठरणार आहे.

शासनाकडून या उपक्रमासाठी सुमारे २५ एकर वनभूखंड मंजूर करण्यात आला असून, सध्या अडीच एकर क्षेत्रावर प्राथमिक कामाला सुरुवात झाली आहे.

केंद्राची प्रमुख वैशिष्‍ट्ये व ध्येय

 * पारंपरिक ज्ञान + आधुनिक विज्ञान: आदिवासी समाजाच्या पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या पारंपरिक ज्ञानाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देऊन वनसंवर्धन, कृषी-वनीकरण आणि बांबू प्रक्रियेवर भर दिला जाईल.

 * कौशल्याधारित रोजगार: औषधी वनस्पतींची लागवड, प्रक्रिया आणि लघुवनोपजांचे मूल्यवर्धन करून स्थानिक युवक व महिलांसाठी स्वयंरोजगार आणि लघुउद्योगांचे मार्ग खुले केले जातील.

 * वैज्ञानिक समस्या निवारण: जंगलातील वनवे, अतिक्रमण आणि वाढता मानव-वन्यजीव संघर्ष रोखण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धतीने उपाययोजना व प्रशिक्षण दिले जाईल.

 * वनहक्क व पेसा चौकट: हे केंद्र वनहक्क कायदा आणि पेसा (PESA) कायद्याच्या चौकटीत राहून स्थानिक समुदायाच्या आर्थिक व शैक्षणिक प्रगतीसाठी मार्गदर्शन करेल.

 * निधी व व्यवस्थापन: या केंद्रासाठी राज्याचा 'सीएएमपीए' (CAMPA) निधी, सीएसआर (CSR) आणि आंतरराष्ट्रीय अनुदानातून आर्थिक मदत मिळणार आहे.

प्रशासकीय रचना व संचालन

केंद्राची जमीन आणि सर्व पायाभूत सुविधांची मालकी व कायदेशीर नियंत्रण वन विभागाकडे राहील. दैनंदिन व्यवस्थापन आणि प्रशिक्षण कार्यक्रम अखिल भारतीय वनवासी कल्याण आश्रम, जशपूर नगर यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनुभवी संस्थांमार्फत चालवले जातील. तसेच प्रत्येक केंद्रासाठी विभागीय वन अधिकारी किंवा उपवनसंरक्षक नोडल अधिकारी म्हणून काम पाहतील.

प्रतिक्रिया

> "देशातील दुसरे आणि महाराष्ट्रातील पहिलेच केंद्र शेलबारीत होत आहे. आदिवासी समाजाचे पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांची सांगड घालून स्थानिक समुदायाला सक्षम करणे व रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे."

 पद्मश्री चैत्राम पवार

 "पिंपळनेर वनविभागातील या केंद्रामुळे वनवे आणि अतिक्रमाणावर वैज्ञानिक उपाय शोधता येतील. पर्यावरणाचे संरक्षण आणि वनसंवर्धनाला या उपक्रमामुळे मोठी चालना मिळेल."

ओंकार ढोल (वनपरिक्षेत्रपाल)

थोडक्यात: वनसंवर्धन + पारंपरिक ज्ञान + आधुनिक विज्ञान + कौशल्यविकास + रोजगारनिर्मिती या ५ प्रमुख घटकांवर आधारित हे वनांचल विज्ञान केंद्र महाराष्ट्रातील आदिवासी भागाच्या शाश्वत विकासाचा नवा वस्तुपाठ ठरेल.